Түркістан облысында отандық кәсіпкерлікті дамыту: жылыжай шаруашылығы арқылы азық-түлік қауіпсіздігі мен ішкі нарықты тұрақтандыру
Түркістан облысы бүгінде Қазақстандағы отандық кәсіпкерлікті дамытуда агроөнеркәсіптік бағыттың ең маңызды тіректерінің бірі болып саналады. Әсіресе жылыжай шаруашылығы өңір экономикасының стратегиялық саласына айналып, ішкі нарықты көкөніс өнімдерімен қамтамасыз ету және маусымаралық кезеңдегі баға тұрақтылығын сақтау ісінде шешуші рөл атқарып отыр. Бүгінде облыс еліміздегі жылыжай өндірісінің 72 пайызын шоғырландырған жетекші аймақ ретінде танылған.
Өңір аумағында жалпы көлемі 1 006,7 гектарды құрайтын 3 366 жылыжай жұмыс істейді. Оның ішінде 62,5 гектарды қамтитын 17 өнеркәсіптік жылыжай және 944,2 гектар аумақты қамтитын 3 503 фермерлік жылыжай бар. Бұл көрсеткіштер Түркістан облысында жылыжай шаруашылығы тек аграрлық бағыт емес, сонымен қатар отандық кәсіпкерліктің кең дамыған саласы екенін көрсетеді. Шағын және орта бизнес субъектілері осы сала арқылы тұрақты табыс тауып, ауылдық жерлерде жаңа жұмыс орындарын ашуға үлес қосуда.
Өткен жылы Түркістан облысында 113 мың тонна көкөніс өнімі өндірілді. Бұл өнімдер арқылы маусымаралық кезеңде республика халқының көкөніс өнімдеріне деген қажеттілігінің шамамен 45 пайызы қамтамасыз етіліп отыр. Яғни, еліміздегі қыс-көктем айларындағы азық-түлік тұрақтылығында Түркістан облысының үлесі айрықша маңызды. Бұл жағдай отандық кәсіпкерліктің ел экономикасындағы нақты нәтижесін көрсетеді.
Мемлекет тарапынан жылыжай шаруашылықтарын қолдау мақсатында 2023 жылдан бастап кешенді субсидиялау жүйесі енгізілді. Атап айтқанда, жылыжайларда пайдаланылатын электр энергиясы, газ және көмір шығындарының бір бөлігі субсидияланады. Өнеркәсіптік жылыжайларға гектарына 4,8 млн теңге, ал фермерлік жылыжайларға гектарына 8,1 млн теңге көлемінде қаржылай қолдау көрсетілуде. Сонымен қатар минералды тыңайтқыштарды субсидиялау, тұқым шаруашылығын қолдау, инвестициялық субсидиялар мен жеңілдетілген несиелендіру тетіктері де тұрақты түрде жүзеге асырылып келеді.
Бұл шаралар отандық кәсіпкерлердің өндірістік шығындарын азайтып, бизнестің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Соның нәтижесінде жылыжай шаруашылықтары ауыл шаруашылығы саласындағы бәсекеге қабілетті кәсіпкерлік құрылымға айналып отыр.
Алайда қазіргі таңда отандық жылыжай кәсіпкерлері айтарлықтай бәсекелестік қысымға ұшырап отыр. Көршілес Өзбекстан, Түрікменстан және Иран мемлекеттерінде көкөніс өнімдерін өндіру құны әлдеқайда төмен, сондай-ақ мемлекеттік қолдау көлемі жоғары. Бұл факторлар импорттық өнімдердің арзандауына әкеліп, ішкі нарықтағы баға бәсекесін күшейтуде.
Нәтижесінде кейбір отандық жылыжай шаруашылықтары өнімін өзіндік құнынан төмен бағада сатуға мәжбүр болып отыр. Бұл жағдай кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығына кері әсер етіп, өндіріс көлемінің қысқаруына, инвестициялық белсенділіктің төмендеуіне және жұмыс орындарының азаю қаупіне әкелуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, отандық кәсіпкерлікті қорғау және дамыту – стратегиялық маңызы бар мәселе.
Соған қарамастан, Түркістан облысының жылыжай шаруашылықтары ішкі нарықты сапалы өніммен қамтамасыз етуде негізгі рөл атқарып келеді. Өңірдегі кәсіпкерлер маусымаралық кезеңде халық сұранысын толық өтеуге қабілетті өндірістік әлеуетке ие. Бұл – отандық агробизнестің нақты нәтижесі және кәсіпкерліктің дамығанының көрсеткіші.
Осы саладағы бизнес өкілдері әлеуметтік жауапкершілікті де жоғары деңгейде көрсетіп отыр. Қазақстанның фермерлік жылыжайлар қауымдастығы мен өңірдегі шаруа қожалықтары арнайы меморандумға қол қойып, маусымаралық кезеңде халықты көкөніс өнімдерімен толық қамтамасыз етуге міндеттеме алды. Әсіресе сәуір–мамыр айларында ішкі нарықтағы бағаны тұрақты деңгейде ұстап тұру, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасының негізсіз өсуіне жол бермеу және отандық өнімнің үздіксіз жеткізілуін қамтамасыз ету бойынша келісім жасалды.
Бұл бастама отандық кәсіпкерліктің әлеуметтік бағыттағы жауапкершілігін айқындап, нарық тұрақтылығына оң әсерін тигізіп отыр. Сонымен қатар кәсіпкерлердің бірлескен әрекеті саланың ұйымдасқан түрде дамып келе жатқанын көрсетеді.
Осы жағдайларды ескере отырып, отандық тауар өндірушілерді қолдау және жылыжай шаруашылықтарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында мемлекеттік деңгейде қосымша шаралар қабылдау ұсынылуда. Атап айтқанда, сәуір–маусым айларында үшінші елдерден, соның ішінде Өзбекстан, Иран және Түрікменстаннан келетін көкөніс өнімдеріне кедендік баж салығын арттыру, сондай-ақ маусымаралық кезеңде импортқа сандық шектеулер (квота) енгізу мүмкіндігін қарастыру ұсынылады.
Мұндай шаралар ішкі нарықтағы баға тұрақтылығын сақтауға, отандық кәсіпкерлерді қорғауға және олардың өндірістік әлеуетін нығайтуға мүмкіндік береді. Ең бастысы, бұл бастамалар елдің азық-түлік қауіпсіздігін күшейтіп, отандық кәсіпкерліктің тұрақты дамуына жол ашады.
Қорытындылай келе, Түркістан облысындағы жылыжай шаруашылығы – тек аграрлық сала емес, отандық кәсіпкерліктің тиімді жұмыс істейтін, әлеуметтік маңызы жоғары және экономикалық тұрғыдан стратегиялық бағыттарының бірі. Осы саланы қолдау арқылы өңірдің ғана емес, бүкіл елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен экономикалық тұрақтылығын нығайтуға болады.
